e-mail
Cykl życiowy osy

Cykl życiowy różnych gatunków osowatych trwa jeden sezon wegetacyjny. W zależności od stopnia zachowań społecznych przebiega mniej lub bardziej złożenie.

U Vespidae za punkt początkowy dla tego cyklu można przyjąć zbudzenie się nowych, zimujących królowych, które wykluły się i zostały zapłodnione poprzedniej jesieni. Przeżywają one zimę w gnijącym drewnie lub w glebie zwalniając metabolizm do minimum, jednocześnie zastępując swoje płyny fizjologiczne glicerolem.

Po przebudzeniu królowa szuka odpowiedniego miejsca na założenie koloni. Dokonując ostatecznego wyboru miejsca na gniazdo najpierw buduje małą łodyżkę na której zostanie ono zawieszone. Pierwsze komórki budowane są na zewnątrz od niej i wkrótce we wszystkich zostają złożone jaja. Po 5 do 8 dniach rozwijają się małe larwy o średnicy 1-2 mm, które w przeciągu 12 do 14 dni przechodzą przez 5 stadiów larwalnych (rysunek poniżej).



Rozwój osobniczy Vespula germanica.
[ 1 - jajo, 2 - rozwój larwy, 3 - ostatnie stadium larwalne, 4 - poczwarka, 5 - imago]

Pierwsze dwa stadia zwrócone są głową na zewnątrz, a trzecie do wnętrza komórki. Larwy karmione są mięsną papką z upolowanych owadów: much, ciem, pszczół i innych, zależnie od gatunku. Czwarte stadium opuszcza w pełni osłonkę jajową i zaczyna budowę kokonu. Specjalnymi gruczołami wydziela jedwabną nić i przędzie nią najpierw wieczko zamykając całkowicie dostęp do komórki, a potem używając płatów bocznych obraca się wewnątrz niej i buduje resztę kokonu. Tak zabezpieczona ulega przepoczwarzeniu podczas następnych 13 do 15 dni. Po tym okresie z poczwarki wydostaje się imago, które wygryza sobie drogę na zewnątrz kokonu. Każda komórka może być używana do 4 razy. Nowo wykluta robotnica pozostaje jeszcze kilka dni w gnieździe karmiona przez królową. W tym czasie jest budowana papierowa osłonka wokół gniazda. Po 2 do 3 dniach robotnice zaczynają latać i pomagać królowej w rozbudowie gniazda.

W rozwoju larw bardzo ważna jest odpowiednia temperatura w gnieździe. Szerszenie mają zdolność do podniesienia temperatury otaczającej komórki z 21 do 31°C w ciągu zaledwie 6 minut. W celu jej obniżenia królowa wachluje gniazdo skrzydłami, a nawet polewa komórki przynoszonymi w żuwaczkach kroplami wody.


Głowa larwy szerszenia
Kokony poczwarek w gnieździe

Po pojawieniu się od 5 do 10 robotnic królowa zaczyna coraz rzadziej opuszczać gniazdo, a jej obowiązki (poza składaniem jaj) przejmują robotnice. Pojedyncza robotnica szerszenia żyje od 3 do 4 tygodni. Wkrótce królowa zostaje ukryta w gnieździe, karmiona i chroniona przez robotnice, w ten właśnie sposób mija najbardziej niebezpieczny okres w istnieniu kolonii.

Liczba osobników w obrębie kolonii jest być różna w zależności od gatunku. Gniazda os tworzą przeważnie setki osobników ale w sprzyjających warunkach liczba ta może dojść do wielu tysięcy. Sytuacja taka ma miejsce np. w Australii, gdzie została zawleczona Vespula germanica. Pozbawiona drapieżników, z okresem wegetacyjnym trwającym cały rok, z całoroczną bazą pokarmową zaczęła ekspansywnie kolonizować nowe tereny tego kontynentu i okoliczne wyspy. Obecnie wykopuje się jej gniazda ważące kilkaset kilogramów. Podobna sytuacja występuje na wyspach Nowej Zelandii i w Stanach Zjednoczonych.

Gniazdo V. germanica, może być powiększane praktycznie w nieskończoność. W przypadku, gdy norka, w której jest zbudowane staje się za mała robotnice powiększają ją wynosząc w żuwaczkach porcje ziemi.

Takiej możliwości nie mają szerszenie (Vespa crabro), gniazdujące przeważnie w dziuplach. Gdy w ich gnieździe zostaną wybudowane 3-4 pojedyncze plastry, a liczba robotnic przekroczy 30 osobników następuje zjawisko zwane relokacją. Zachodzi ono jednak stosunkowo rzadko przeważnie wtedy gdy patrolowane przez robotnice tereny są wyjątkowo bogate w pokarm. Wówczas robotnice latają po okolicy szukając większej przestrzeni na gniazdo. Jeśli taką znajdą, kilka robotnic przylatuje do nowego miejsca wraz z królową i rozpoczyna budowę nowego gniazda. Robotnice krążą między jednym a drugim gniazdem utrzymując oba w użytkowaniu. Lęg w starym gnieździe doprowadzany jest do osobników dorosłych aż ostatecznie wszystkie szerszenie przenoszą się do nowego, większego gniazda, a stare gniazdo przestaje być użytkowane.

W okresie między sierpniem a wrześniem kolonia szerszeni osiąga swój rozwojowy szczyt dochodząc do 400 - 700 liczby osobników i wysokości gniazda do 60 cm. Wówczas królowa składa jaja, z których wylęgną się trutnie i młode królowe rozpoczynając ostatni etap rozwoju kolonii - rójkę (poniżej - kopulacja szerszeni).


zdjęcie: Elmar Billig

Pojawienie się w gnieździe pierwszych płodnych osobników (nowych królowych i trutni) wyznacza początek zamierania kolonii, następuje to zwykle z końcem lata, w sierpniu. Robotnice wówczas stopniowo zaniedbują starą królową i ostatecznie opuszcza ona gniazdo. Są one teraz zajęte karmieniem płodnych osobników. Karmią je białkami z upolowanej zdobyczy i cukrami z zebranych soków roślinnych. Taki pokarm pozwala młodym królowym zgromadzić zapasy niezbędne do przetrwania długiego okresu hibernacji. Królowe nie pracują w gnieździe, siedzą tylko na plastrach i czekają na pokarm. Stają się więc zasadniczo pasożytami, które w miarę zwiększania swojej liczby mają coraz bardziej destruktywny wpływ na życie kolonii. Trutnie są z gniazda nawet wypędzane, obserwowano Ebehard (1969), że u klecanek robotnice goniły samce trzymając je żuwaczkami za tylne odnóża.

Na tym etapie rozwoju kolonii młoda jeszcze larwa nie ma szans na rozwój. Jeśli taka się pojawi, ginie z głodu i wypada z komórki, a niekiedy niedojrzałe larwy są wyciągane z gniazda i pożerane przez głodne królowe. Obserwowano również, jak młode królowe oblegały przybyłą do gniazda robotnicę i żebrały o pokarm.

W słoneczne, jesienne dni rozpoczyna się rójka. Trutnie opuszczają gniazdo w poszukiwaniu młodych, niezapłodnionych jeszcze samic. Zbierają się przy drzewach, czasem w okolicy gniazda i tam kopulują. Wkrótce po kopulacji trutnie giną, a zapłodnione królowe szukają odpowiedniego miejsca do spędzenia zimy. Są to zwykle norki w ziemi pozostawione przez myszy lub inne gryzonie.

Klecanki zwykle kryją się za szparami w płotach, murach i ogrodzeniach, tam czekają na samca, który po kopulacji odlatuje i gnie. Królowa zostaje na swoim miejscu, gdzie spędza okres zimy. Wiele królowych w tym czasie ginie na skutek ataku grzybów lub owadożernych ssaków. Tylko niewiele z nich zdoła umknąć przed drapieżnikami i chłodem. Wiele zginie w pierwszym etapie zakładania gniazda następnego sezonu.

Z końcem jesieni, po pierwszych mrozach wszystkie robotnice z gniazda giną. U szerszeni czas ten przypada mniej; więcej na listopad. Tak kończy się cykl życiowy kolonii, tylko w sprzyjających warunkach robotnice mogą przetrwać. Czasem zdarza się, że opuszczone gniazda są ponownie zasiedlane w następnym sezonie. Często wówczas nawet stosunkowo nieliczne kolonie np. szerszeni mogą osiągnąć monstrualne rozmiary.

Wzrost temperatury i wydłużenie dnia wiosną budzi młode, zapłodnione królowe do życia. Opuszczają wówczas swe kryjówki w poszukiwaniu miejsc do założenia gniazda i zamykając w ten sposób cykl życiowy starej kolonii, a zaczynając nowy.

Przedstawiony powyżej cykl jest bardzo podobny u wszystkich Vespidae. Różnicę mogą dotyczyć jedynie drobnych przesunięć czasowych w następowaniu po sobie poszczególnych jego etapów lub specyficznych zachowań cechujących dany gatunek. Schemat tego cyklu przedstawia wykres poniżej.


© 2005 - Free Templates By Zymic.com - Content by Vespidarium